CODA Tour de Papier – Fietsroute Veluwe

van
11.06.2019
t/m
27.10.2019

CODA Tour de Papier – Fietsroute Veluwe

CODA Tour de Papier

De Tour de France is helaas afgelopen. Wil jij nu graag etappe-trappen en ondertussen de papierindustrie op de Veluwe ontdekken? Fiets mee in de CODA ‘Tour de Papier’! Met een route langs molens, sprengen én het nieuwste uit de wereld van de papierkunst, is ‘Tour de Papier’ een unieke fietstocht. De route werd ontwikkeld door CODA in samenwerking met Routebureau Veluwe, Gelderse Streken, Toeristisch Platform Apeldoorn en papierfabrieken Smurfit Kappa en De Middelste Molen. Het idee ontstond vanuit tentoonstelling CODA Paper Art, waarvan momenteel de negende editie te zien is in CODA Museum. De tentoonstelling is een eerbetoon aan de lokale en regionale papierindustrie, welke met ‘Tour de Papier’ op bijzondere wijze in kaart worden gebracht. 


 

Win jij de gele trui? Ga mee etappe-trappen op de Veluwe!

Sprengen – de kracht achter de papierindustrie

150.000 jaar geleden: hoogteverschillen (stuwwallen) ontstaan in het landschap, de Veluwe is bedekt met dikke lagen zand. Het regenwater zakt hier in weg en wordt tegengehouden door kleilagen; een grondwatervoorraad ontstaat en vervolgens drassige plekken waar later een sleuf vanuit gegraven kon worden. En toen? Kilometerslange kanaaltjes met constant stromend water werden door de mens gemaakt met dijken en leem. In 1740 telt de Veluwe 168 papiermolens met 188 raderen.

Aan het eind van de Middeleeuwen werd de kracht van stromend water ontdekt. Omdat de Veluwse stroompjes maar klein waren, probeerde men meer water te verkrijgen door bestaande beken te verlengen en te vergraven tot ‘sprengenbeken’. Op de gemeenschappelijke gronden van de marken werden de sprengen door vakbekwame mensen aangelegd. In de hellingen van het Veluwe massief werden diepe sleuven gegraven totdat het grondwater werd bereikt. Vaak werd de spreng worden ‘opgeleid’, dat wil zeggen dat het beekniveau boven de grondwaterspiegel kwam te liggen. Het uitgegraven zand werd daartoe als wal naast de spreng gelegd. De bodem werd voorzien van een laag leem zodat het water niet in de zanderige bodem kon wegzijgen. De bedoeling van deze manier van beekgeleiding was om een verval te creëren voor de aandrijving van een ‘bovenslag’ waterrad. Het recht op het lopende water behoorde van oudsher tot de rechten van de adel, waarvoor jaarlijks erfpacht betaald moest worden. Evenzo aan de deelgenoten van de markegronden, voor het aanleggen van sprengen en het bouwen van molens.

De Koppelsprengen in Ugchelen

De Koppelsprengen in Ugchelen laten goed het begin zien van één van de voor de papierindustrie zo belangrijke sprengenstelsels. 50 meter van de Hoenderloseweg bevindt zich deze bron. Hierna kun je nog een wandeling van 20 minuten langs de spreng maken, of gelijk terugkeren om de fietsroute te vervolgen. In de bron zie je hier en daar zilverkleurige objecten in de beek liggen. Deze objecten vormen samen het kunstwerk ‘Fossiele Regen’ van beeldend kunstenaar Paul de Kort in opdracht van de gemeente Apeldoorn.

De Koppelsprengen zijn bereikbaar via een pad aan de Hoenderloseweg dat direct voorbij camping ‘De Wapenberg’ aan je rechterhand begint, net voor het bord dat Ceasarea aangeeft. Na ongeveer 50 meter bereik je de bron van de Koppelsprengen. Wanneer je het wandelingetje van 20 minuten langs de beek wilt maken, loopt je vanaf hier links naast de beek. Je neemt de tweede afslag links en de eerste afslag rechts, dan sta je weer aan de Hoenderloseweg, voorbij Ceasarea.

Langs een gedeelte van het pad langs de Koppelsprengen ligt een aangelegd vlonderpad. Vooral in het voorjaar is de grondwaterstand hier zo hoog dat het pad eerder onbegaanbaar werd. Merk ook de vele natte en droge zijtakken van de spreng op. Alle ten behoeve van een optimale wateropbrengst. Op de taluds groeien vele soorten kruiden zoals brandnetel, munt, bosbes, walstro en struiken zoals kamperfoelie, klimop en lijsterbes. De zogeheten Koppelsprengen zijn typisch gelegd langs de hogere rand van het dal: minder graafwerk en nuttig voor het opleiden.

Beekprikken

In de sprengenkoppen van de Koppelsprengen komt de beekprik voor. Dit ‘palingachtige' is voor zijn voortplanting afhankelijk van beken en sprengen met helder stromend water. De beekprik is uniek en beschermd.

Van Gelder en Zonen

In de tweede helft van de negentiende eeuw raakt de Veluwse papiernijverheid in verval. De meeste molenaars blijken niet in staat over te schakelen van handgeschept op machinaal gemaakt papier. Apeldoorns papier blijft wel nog lange tijd een begrip. Het wordt echter niet meer in de molens, maar in de fabrieken gemaakt.

Op deze plek bouwde molenaar Van Gelder in de negentiende eeuw zijn papiermolen uit tot de grootste van Apeldoorn, met honderden werknemers. Terwijl andere molenaars hun molen ombouwden tot wasserij of failliet gingen om dat ze niet met hun tijd meegingen. In de tweede helft van de twintigste eeuw verloor de Nederlandse papierindustrie steeds meer terrein aan internationale concurrenten en raakste ook Van Gelder in het slop. In 1982 werd het fabriekscomplex gesloopt. Alleen de directeurswoning en de spreng zijn nog over. Op het oude fabrieksterrein zijn nu het Politiebureau en de Rabobank gevestigd.

De Middelste Molen

CODA

De Ruitersmolen

De Loenense Waterval

De Hamermolen

Etappe pitstops

De Hamermolen

De geschiedenis van deze stop in de etappe gaat ver terug. De oudste papiermaker van Apeldoorn, Marten Orges, kreeg in 1613 de erfpacht op het water voor de eerste papiermolen in Ugchelen; de Oude Molen die vlak naast de Hamermolen heeft gestaan. Hij had daarvoor al de pacht op de Ruitersmolen in Beekbergen. Later heeft zijn stiefzoon het Hamermolentje gebouwd. Midden 19e eeuw is de Hamermolen een korenmolen geworden en later een wasserij zoals vele papiermolens.

De Hamermolen is niet opengesteld voor bezichtiging. Je kunt hem wel van buitenaf bekijken.

 

De Middelste Molen

De Middelste Molen produceert al papier sinds 1622. Het is de enige papierfabriek in Nederland die nog in oorspronkelijke staat is en die papier produceert op waterkracht en stoom. Tot 1960 werd er op deze authentieke wijze nog steeds papier geproduceerd voor de commerciële verkoop, maar toen moest ook De Middelste Molen het hoofd buigen voor de modernisatie. In 1989 besluiten de papierfabrieken in de regio de fabriek te behoeden voor verder verval door de hem gezamenlijk aan te kopen. Zij betalen aan Smurfit Package het symbolische bedrag van Hfl. 1,- en brengen het bedrijfje onder in een stichting. Het woonhuis wordt door Smurfit Package aan de Stichting geschonken.  

De Stichting Middelste Molen is nu eigenaar van de molen en kan dankzij een flinke financiële injectie van de Nederlandse Papier- en papierverwerkende industrie plus belangrijke bijdragen van particulieren en het bedrijfsleven de molen grotendeels restaureren. De eerste papiervellen rollen in 1991 van de papiermachine en sindsdien is de productie langzaam toegenomen en verbeterd.

Veel van de vrijwilligers zijn oud-werknemers van de huidige papierfabrieken in Eerbeek en Loenen. Elke eerste woensdag van de maand draait de papiermachine. De middelste molen produceert hiermee nog steeds. Vaak wordt er op verzoek papier gemaakt van bijzondere materialen. Zo is er papier van olifantenpoep waarvoor de ‘ingrediënten’ aangeleverd worden door Burgers’ Zoo en wordt er geldpapier geproduceerd van afgeschreven bankbiljetten.

Openingstijden: dinsdag t/m zaterdag 10-16 uur | Krijg een rondleiding en demonstratie papierscheppen tijdens de openingstijden. Elke 1e woensdag van de maand draait daarnaast de papiermachine. demiddelstemolen.nl

Uittip: zaterdag 14 en zondag 15 september: Open Monumentendag. De Middelste Molen is dan gratis toegankelijk en er vindt een Paper Art Event plaats, waar diverse papiermakers hun papiertechnieken laten zien.

                                              

De Loenense Waterval

De Loenense Waterval zijn de grootste twee watervallen van de Vrijenbergerspreng die 3,5 kilometer verderop op landgoed Hoeve Delle ontspringt. Deze is in 1869 gegraven om het water in het Apeldoorns Kanaal op peil te houden, zodat scheepvaart mogelijk was. Deze is op zijn beurt gegraven omdat de papiermoleneigenaren die het water uit de Grift pachten geen toestemming gaven om de deze te kanaliseren om zo meer scheepvaart mogelijk te maken. Vanaf de oorsprong van de Vrijenberger spreng tot aan de monding in het Apeldoorns kanaal is de beek ongeveer 6,5 km lang met een verval van ruim 15 meter. Vanwege het grote hoogteverschil in de spreng werden er twee watervallen aangelegd om de stroomsnelheid te verminderen, om zo te voorkomen dat het water te veel zand zou meevoeren en in het kanaal zou afzetten. De route passeert eerst de kleine waterval, na de parkeerplaats vervolgt de route langs de grote waterval.

 

De Ruitersmolen

De huidige molen is een deel van de twee Ruitersmolens die hier oorspronkelijk lagen op de Beekbergse Beek, de enige natuurlijke beek van de Oost Veluwe. In 1606 stichtte Marten Orges de voorganger van de huidige molen. De papiermolen brandde in 1864 af, de andere molen bleef als korenmolen draaien tot de Tweede Wereldoorlog. In 1985 werd de restauratie tot papiermolen afgerond.

Openingstijden: dinsdag en donderdag, juli-augustus 10-16 uur, september-oktober 10-12 uur | ruitersmolen.nl voor activiteiten

Korting & gratis ansichtkaart

Op vertoon van een toegangsbewijs van CODA Museum* krijg je korting op de toegangsprijs van De Middelste Molen. Je betaalt dan €3,50 in plaats van €6,00.
Op vertoon van de routekaart ontvang je bovendien bij de museumwinkel van CODA per persoon gratis een speciale Paper Art ansichtkaart!

* Kinderen t/m 15 jaar, houders van een Museumkaart of CODA-bibliotheekpas krijgen gratis toegang tot CODA Museum.

WIN een gele trui

Ben jij de grote winnaar van de Tour de Papier? Deel jouw foto gemaakt bij de Loenense Waterval punt F op de kaart met #TourdePapier en #CODApaperart op social media of mail hem naar pr@coda-apeldoorn.nl en maak kans op een van de unieke gele Tour de Papier-truien!

Tips

Horeca op de route 

Kiosk De Ugchelse Berg | Hoenderloseweg 191, Ugchelen |Dagelijks 9.30-19u  [E]

CODA Café | Vosselmanstraat 299, Apeldoorn | Openingstijden gelijk aan CODA Museum

De Middelste Molen | Kanaal Zuid 497, Loenen | Dinsdag t/m zaterdag 10-16 uur

De Loenermark | Eerbeekseweg 4, Loenen | Dagelijks 10-20.30 uur [E]

Kiosk De Waterval / Mel’s Place | Beekbergerweg / P De Waterval, Loenen | Vrijdag t/m zondag 11.30-18.15 uur

Huize Bloem| Tullenkensmolenweg 80 Lieren | Dinsdag t/m zondag 10-17.30 uur

 

Parkeren 

Transferium Het Leesten - Hoenderloseweg 191, Ugchelen

Q-Park Museum Centrum - Roggestraat 133, Apeldoorn (€ 14,- per dag)

De Waterval - Beekbergerweg, Loenen

 

Tour de Papier wordt mede mogelijk gemaakt door:

Papierfabriek De Middelste Molen

Visit Veluwe

Gelderse Streken

Smurfit Kappa

Toeristisch Platform Apeldoorn